Anlaşmalı Boşanma Protokolü İptal Edilebilir mi? Yargıtay Kararları Işığında Hukuki İnceleme

Anlaşmalı boşanma protokolü, eşlerin boşanmanın mali sonuçları, nafaka, tazminat, velayet, kişisel ilişki ve diğer hususlarda vardıkları mutabakatı ortaya koyan önemli bir hukuki belgedir. Ancak protokolün imzalanmış olması, her durumda ve her koşulda kesin biçimde geçerli olduğu anlamına gelmez.

Özellikle anlaşmalı boşanma protokolünün iptali, protokolden dönme, irade sakatlığı, malvarlığının gizlenmesi, hâkim onayı, protokolün infaz kabiliyeti ve boşanma kararının kesinleşmesinden sonra hangi hukuki yolların kullanılabileceği uygulamada sıkça tartışılmaktadır.

Protokolün hazırlanması, hâkim tarafından onaylanması, uygulanması ve sonradan değiştirilmesi veya iptali bakımından Türk Medeni Kanunu, Türk Borçlar Kanunu ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümlerinin birlikte değerlendirilmesi gerekir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili hukuk dairelerinin kararlarında da anlaşmalı boşanma protokolünün hukuki niteliği, irade sakatlıkları, kesin hükümsüzlük, protokolden dönme, mal rejiminin tasfiyesi, hâkim onayı ve kesinleşmiş kararlara karşı yargılamanın iadesi gibi konularda önemli ilkeler ortaya konulmuştur.

Anlaşmalı Boşanma Protokolü Nedir?

Anlaşmalı boşanma, Türk Medeni Kanunu’nun 166/3. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre evliliğin en az bir yıl sürmüş olması, eşlerin birlikte başvurması veya bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi ve hâkimin tarafların iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi gerekir.

Bunun yanında hâkimin, boşanmanın mali sonuçları ve çocukların durumu konusunda tarafların kabul ettiği düzenlemeyi uygun bulması zorunludur.

Dolayısıyla anlaşmalı boşanma protokolü yalnızca eşlerin kendi aralarında imzaladıkları sıradan bir sözleşme değildir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun E. 2017/1895, K. 2019/630, 30.05.2019 tarihli kararında anlaşmalı boşanma protokolü, “hâkimin onay şartına bağlı, kendine özgü bir sözleşme” olarak nitelendirilmiştir.

Bu nedenle protokolün hukuki etkisini değerlendirirken hem boşanma hukukuna ilişkin özel hükümler hem de sözleşmelere ilişkin genel hükümler birlikte dikkate alınmalıdır.

Anlaşmalı Boşanma Protokolünün Geçerlilik Şartları Nelerdir?

Bir anlaşmalı boşanma protokolünün hukuki sonuç doğurabilmesi açısından başlıca şu noktalar önem taşır:

• Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması,
• Eşlerin anlaşmalı boşanma iradesinin bulunması,
• Tarafların protokol hükümlerini serbest iradeleriyle kabul etmesi,
• Boşanmanın mali sonuçları hakkında anlaşma sağlanması,
• Çocukların durumu hakkında anlaşma sağlanması,
• Hâkimin tarafları bizzat dinlemesi,
• Hâkimin anlaşmayı uygun bulması,
• Gerekirse hâkim tarafından önerilen değişikliklerin taraflarca kabul edilmesi,
• Protokol hükümlerinin açık, uygulanabilir ve infaz edilebilir olması.

Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini dikkate alarak protokolde gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Ancak yapılan değişikliklerin de taraflarca kabul edilmesi gerekir.

Bu nedenle anlaşmalı boşanmanın temel şartlarından biri, tarafların boşanmanın mali sonuçları ve çocukların durumu konusunda özgür iradeleriyle anlaşmış olmalarıdır.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun E. 2017/2650, K. 2019/485, 18.04.2019 tarihli kararında da boşanmanın mali sonuçları veya çocukların durumuna ilişkin düzenlemelerden herhangi birinde anlaşmaya varılmamasının TMK m. 166/3 kapsamında anlaşmalı boşanmaya engel olduğu kabul edilmiştir.

Anlaşmalı boşanma protokolünden karar kesinleşmeden önce vazgeçilebilir mi?

Yargıtay’ın yerleşik çoğunluk görüşüne göre, anlaşmalı boşanma kararı kesinleşinceye kadar taraflardan biri anlaşmalı boşanma iradesinden dönebilir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun E. 2017/1941, K. 2019/475, 18.04.2019 tarihli kararında bu konu değerlendirilmiştir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin farklı tarihlerde verdiği kararlarda da anlaşmalı boşanma yönündeki iradenin karar kesinleşinceye kadar geri alınabileceği kabul edilmiştir. Örneğin E. 2023/8476, K. 2023/5776, 29.11.2023 tarihli kararda, taraflardan birinin anlaşma iradesinden dönmesi hâlinde anlaşmalı boşanma şartlarının ortadan kalkacağı ve davanın çekişmeli boşanma olarak görülmesi gerektiği belirtilmiştir.

Dolayısıyla duruşmada protokol imzalanmış, hâkim boşanma kararı vermiş ve fakat karar henüz kesinleşmemişse, taraflardan biri anlaşmalı boşanmadan vazgeçtiğini bildirebilir.

Bu noktada önemli ayrım şudur:

Kararın verilmesi ile kesinleşmesi aynı şey değildir.

Karar henüz kesinleşmemişse anlaşmalı boşanma iradesinden dönme ihtimali bulunurken, kesinleşmiş bir karar bakımından artık farklı hukuki yolların değerlendirilmesi gerekir.

Anlaşmalı Boşanma Protokolü Hangi Durumlarda İptal Edilebilir?

Evet, somut olayın şartlarına göre yanılma, aldatma veya korkutma gibi irade sakatlıkları gündeme gelebilir.

Kesin hükümsüzlük

TBK m. 27 uyarınca;

• emredici hükümlere,
• ahlaka,
• kamu düzenine,
• kişilik haklarına

aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun E. 2017/1895, K. 2019/630 tarihli kararında da bu ilke kabul edilmiştir.

Örneğin eşlerden birinin temel kişilik haklarını veya gelecekteki evlenme özgürlüğünü hukuka aykırı şekilde sınırlandıran protokol hükümleri kesin hükümsüzlük sorunu doğurabilir.

Yanılma nedeniyle iptal

TBK m. 30’a göre sözleşme kurulurken esaslı yanılmaya düşen taraf sözleşmeyle bağlı değildir.

Anlaşmalı boşanma protokolünün önemli bir hukuki veya maddi gerçek hakkında esaslı yanılma sonucunda imzalanması hâlinde, somut olayın koşullarına göre yanılma hükümleri gündeme gelebilir.

Aldatma veya hile nedeniyle iptal

TBK m. 36 uyarınca diğer tarafın aldatması sonucunda sözleşme yapan kişi sözleşmeyle bağlı değildir.

Özellikle malvarlığının gizlenmesi, gerçek ekonomik durumun saklanması veya önemli bir bilginin bilinçli şekilde açıklanmaması, olayın özelliklerine göre hile veya aldatma iddiasının konusu olabilir.

Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin E. 2018/15095, K. 2019/3302, 27.03.2019 tarihli kararında, eşin malvarlığının gizlendiği ve protokolün esaslı hata ve hile nedeniyle imzalandığı yönündeki iddiaların deliller toplanmadan reddedilmesi hatalı bulunmuştur.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E. 2023/2584, K. 2023/5532 tarihli kararında da aldatma olgusunun her türlü delille ispatlanabileceği belirtilmiştir.

Korkutma veya ikrah nedeniyle iptal

TBK m. 37 uyarınca korkutma sonucunda sözleşme yapan taraf sözleşmeyle bağlı değildir.

Protokolün mahkeme huzurunda imzalanmış olması da korkutma iddiasının otomatik olarak reddedilmesini gerektirmez.

Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin E. 2013/23936, K. 2015/6540, 20.03.2015 tarihli kararında, korkutma iddiasının taraf delilleri toplanarak araştırılması gerektiği kabul edilmiştir.

Aşırı yararlanma (gabin)

TBK m. 28 kapsamında karşılıklı edimler arasında açık bir oransızlık bulunması ve bu oransızlığın zor durumda kalma, düşüncesizlik veya deneyimsizlikten yararlanılarak oluşturulması hâlinde aşırı yararlanma hükümleri gündeme gelebilir.

İrade sakatlığı iddialarında ispat

İrade sakatlığı iddiasının soyut biçimde ileri sürülmesi yeterli değildir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E. 2023/3385, K. 2023/3330, 20.06.2023 tarihli kararında irade sakatlığının somut delillerle ispatlanamadığı gerekçesiyle verilen ret kararı onanmıştır.

Dolayısıyla protokolün hata, hile veya korkutma nedeniyle geçersiz olduğu ileri sürülüyorsa, bu iddiaları destekleyen somut olay ve delillerin ortaya konulması gerekir.

İptal süreleri

TBK m. 39 uyarınca yanılma veya aldatmanın öğrenildiği ya da korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı tarihten itibaren bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olunmadığının bildirilmesi veya verilen şeyin geri istenmesi gerekir.

TBK m. 28’deki aşırı yararlanma bakımından ise durumun öğrenilmesinden veya zor durumun ortadan kalkmasından itibaren bir yıl, her hâlde sözleşmenin kurulmasından itibaren beş yıl içinde hakkın kullanılması gerekir.

Kesinleşmiş Anlaşmalı Boşanma Kararına Karşı Yargılamanın İadesi İstenebilir mi?

Boşanma kararı kesinleştikten sonra tarafların protokolden tek taraflı olarak vazgeçmesi kural olarak mümkün değildir.

Ancak kesinleşmiş hükme karşı, kanunda öngörülen şartların gerçekleşmesi hâlinde yargılamanın iadesi gündeme gelebilir.

HMK m. 375/1-h kapsamında lehine karar verilen tarafın, karara tesir eden hileli bir davranışta bulunmuş olması yargılamanın iadesi sebeplerinden biridir.

Hile nedeniyle yargılamanın iadesi

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E. 2023/3292, K. 2024/207, 16.01.2024 tarihli kararında, protokolün baskı ve hileyle imzalatıldığı ileri sürülerek yargılamanın iadesi talep edilmiş; ancak hileli davranışın ispatlanamadığı gerekçesiyle verilen karar onanmıştır.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E. 2022/9307, K. 2024/755, 12.02.2024 tarihli kararında da yargılamanın iadesi talebinin reddine ilişkin karar onanmıştır.

Bu kararlar, kesinleşmiş anlaşmalı boşanma kararının yalnızca soyut hile iddiasıyla ortadan kaldırılmasının mümkün olmadığını göstermektedir.

Bununla birlikte E. 2022/9307, K. 2024/755 sayılı karardaki karşı oyda HMK m. 375/1-h hükmüne dayanılarak, lehine karar verilen tarafın karara etkili hileli davranışının yargılamanın yenilenmesi sebebi olduğu ve hile iddialarının incelenmesi gerektiği savunulmuştur.

Dolayısıyla kesinleşmiş kararlar bakımından hile iddiasının niteliği, delilleri ve hükme etkisi özel olarak değerlendirilmelidir.

Anlaşmalı Boşanma Protokolünde Hangi Gizli Tuzaklara Dikkat Edilmelidir?

Anlaşmalı boşanma protokolü hazırlanırken en önemli risklerden biri, hukuken yeterince açık olmayan ifadelerin ileride yeni bir dava veya icra uyuşmazlığına neden olmasıdır.

Mal rejimi ve genel feragat ifadeleri

“Malvarlığı talebimiz yoktur” gibi genel ifadeler her zaman mal rejiminin tasfiyesi anlamına gelmez.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E. 2022/10451, K. 2024/1072, 21.02.2024 tarihli kararında, bu tür bir ifadenin mal rejimini tasfiye etmeye yeterli olmadığı kabul edilmiştir.

Mal rejiminin tasfiyesi boşanmanın zorunlu fer’î sonucu değildir. Bu nedenle;

• taşınmazlar,
• araçlar,
• banka hesapları,
• şirket hisseleri,
• menkul değerler,
• ziynetler

gibi malvarlığı unsurlarının mümkün olduğunca tek tek belirtilmesi gerekir.

İnfaz kabiliyeti olmayan hükümler

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E. 2008/18985, K. 2010/469, 13.01.2010 tarihli kararında, anlaşmalı boşanma protokolünün infazının mümkün olması ve sonradan ihtilafa neden olacak hükümler içermemesi gerektiği belirtilmiştir.

Henüz doğmamış hakların veya üçüncü kişilere ait malvarlığının devrine ilişkin hükümler bu açıdan ciddi risk oluşturabilir.

Çocukların durumu ve velayet

Çocukların velayeti, kişisel ilişki, iştirak nafakası, eğitim ve sağlık giderleri gibi konularda açık düzenleme yapılmalıdır.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun E. 2017/2650, K. 2019/485 tarihli kararında, tarafların boşanmanın mali sonuçları ve çocukların durumu hakkındaki düzenlemelerden birinde dahi anlaşamamış olmalarının anlaşmalı boşanmaya engel olduğu kabul edilmiştir.

Nafaka ve nafaka artış oranı

Nafaka miktarının yanında artış oranı veya artış yöntemi de açıkça belirtilmelidir.

Muğlak bir artış hükmü, ileride icra ve yorum uyuşmazlıklarına yol açabilir.

Kişisel ilişki düzenlemesi

Çocukla kişisel ilişkinin hangi gün ve saatlerde kurulacağı, bayramlar, yarıyıl tatili, yaz tatili ve özel günlerde uygulanacak düzenleme mümkün olduğunca açık olmalıdır.

“Uygun zamanlarda” veya “tarafların anlaşacağı şekilde” gibi belirsiz ifadeler uygulamada yeni uyuşmazlıklar doğurabilir.

Eğitim ve sağlık giderleri

Çocuğun eğitim, servis, kurs, sağlık ve benzeri giderlerine tarafların hangi oranda katılacağı açıkça belirtilmelidir.

Yeniden evlenme özgürlüğünün sınırlandırılması

Eşlerden birinin yeniden evlenmesini yasaklayan veya evlenmesi hâlinde cezai şart öngören hükümler TMK m. 23 ve TBK m. 27 kapsamında hukuka aykırılık ve kesin hükümsüzlük sorunu doğurabilir.

Bu nedenle protokol, tarafların gelecekteki kişilik haklarını ve evlenme özgürlüğünü hukuka aykırı biçimde sınırlamamalıdır.

Dava veya Temyiz Aşamasında Yeni Bir Anlaşmalı Boşanma Protokolü Sunulabilir mi?

Dava devam ederken veya temyiz aşamasında tarafların yeni bir protokol düzenlemesi mümkündür. Ancak bu protokolün hukuki sonuç doğurabilmesi için mahkemenin gerekli usul işlemlerini yapması ve tarafların iradelerini usulüne uygun biçimde tespit etmesi gerekir.

Temyiz aşamasında sunulan protokol

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E. 2025/9809, K. 2026/546, 19.01.2026 tarihli kararında, sonradan sunulan protokolün dikkate alınması ve tarafların duruşmaya çağrılarak bizzat beyanlarının alınması gerektiği kabul edilmiştir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E. 2023/8137, K. 2023/6114, 12.12.2023 tarihli kararında da taraflar arasında düzenlenen protokolün değerlendirilmesi ve tarafların bizzat dinlenmesi gerektiği gerekçesiyle hüküm bozulmuştur.

Temyiz sırasında sunulan yeni anlaşma

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin E. 2024/7681, K. 2024/7743, 23.10.2024 tarihli kararında temyiz aşamasında sunulan boşanma protokolünün değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmiştir.

Benzer şekilde;

• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi E. 2018/2825, K. 2019/4311, 09.04.2019,
• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi E. 2011/10860, K. 2011/13148, 13.09.2011

tarihli kararlarında da sonradan düzenlenen protokollerin değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir.

Dolayısıyla yeni protokolün yalnızca dosyaya sunulması yeterli olmayabilir. Mahkemenin tarafları bizzat dinlemesi, protokolün kapsamını değerlendirmesi ve tarafların serbest iradelerini tespit etmesi gerekir.

Sonuç

Anlaşmalı boşanma protokolü, hâkim onayına bağlı kendine özgü bir sözleşme niteliğinde olup, geçerliliği ve bağlayıcılığı protokolün içeriğine, tarafların iradelerine, hâkim onayına ve boşanma kararının kesinleşip kesinleşmediğine göre değerlendirilmelidir.

Karar kesinleşmeden önce taraflardan biri anlaşmalı boşanma iradesinden dönebilir ve bu durumda dava çekişmeli boşanma olarak devam edebilir. Kararın kesinleşmesinden sonra ise protokol hükümlerinden tek taraflı olarak vazgeçilmesi kural olarak mümkün değildir. Ancak yanılma, aldatma, korkutma, aşırı yararlanma, kesin hükümsüzlük veya hile gibi hukuki sebeplerin bulunması hâlinde ilgili hukuki yolların şartları değerlendirilebilir.

Özellikle protokol hazırlanırken mal rejiminin tasfiyesi, nafaka, velayet, çocukla kişisel ilişki, eğitim ve sağlık giderleri, tazminatlar, taşınmazlar, araçlar, şirket hisseleri ve diğer malvarlığı unsurlarının açıkça düzenlenmesi büyük önem taşır. “Malvarlığı talebimiz yoktur” gibi genel ifadelerin her zaman mal rejiminin tasfiyesi sonucunu doğurmadığı Yargıtay kararlarında açıkça görülmektedir.

Ayrıca protokolde henüz doğmamış haklara, üçüncü kişilere ait malvarlığına veya infazı mümkün olmayan yükümlülüklere yer verilmemeli; nafaka artışları ve kişisel ilişki gibi konular yoruma ihtiyaç bırakmayacak şekilde düzenlenmelidir.

Son olarak, karar veya temyiz aşamasında yeni bir protokol sunulması hâlinde de tarafların bizzat dinlenmesi ve serbest iradelerinin tespit edilmesi önem taşımaktadır.

Bu nedenle anlaşmalı boşanma protokolünün yalnızca imzalanması değil; hukuka uygun, açık, eksiksiz, infaz edilebilir ve tarafların gerçek iradesini yansıtan şekilde hazırlanması gerekir. Özellikle protokolün imzalanmasından önce mal rejimi, nafaka, tazminat, çocukların durumu ve gelecekte doğabilecek haklar bakımından hukuki sonuçların ayrı ayrı değerlendirilmesi, ileride ortaya çıkabilecek iptal, alacak, icra veya yargılamanın iadesi uyuşmazlıklarının önlenmesi açısından önemlidir.