Boşanmada Eşin Mal Kaçırmasını Engelleme: Aile Konutu Şerhi ve İhtiyati Tedbir

Boşanma sürecinde eşlerden birinin taşınmazlarını satması, araçlarını devretmesi, üçüncü kişiler lehine ipotek tesis etmesi veya malvarlığını başka yollarla azaltması, diğer eşin ekonomik haklarını ciddi biçimde tehlikeye sokabilir. Özellikle edinilmiş mallara katılma rejiminin tasfiyesi sırasında doğabilecek katılma alacağının güvence altına alınması, boşanma sürecinin en önemli hukuki meselelerinden biridir.

Türk hukukunda, eşin mal kaçırmasını önlemek ve diğer eşin haklarını korumak amacıyla çeşitli hukuki mekanizmalar bulunmaktadır. Aile konutu şerhi, tasarruf yetkisinin sınırlandırılması, ihtiyati tedbir ve mal rejiminin tasfiyesinde eklenecek değerler bu mekanizmaların başlıcalarıdır.

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK), 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) ve somut olayın özelliklerine göre 6284 sayılı Kanun, eşin malvarlığı üzerindeki işlemlerine karşı hukuki koruma sağlanmasına imkân tanımaktadır. Bununla birlikte her hukuki yolun şartları, kapsamı ve sonuçları farklıdır. Bu nedenle doğru hukuki yöntemin belirlenmesi, somut olayın ve mevcut delillerin dikkatle değerlendirilmesini gerektirir.

1. Boşanmada Eşin Mal Kaçırması Nasıl Önlenir?

Boşanma öncesinde veya boşanma davası devam ederken eşlerden birinin malvarlığını devretmesi, diğer eşin gelecekteki mali haklarını tahsil etmesini güçleştirebilir. Ancak eşin taşınmazını veya aracını satması, tek başına her durumda hukuka aykırı bir mal kaçırma eylemi olarak değerlendirilemez. Yapılan işlemin amacı, zamanı, niteliği ve aile ekonomisine etkisi birlikte incelenmelidir.

Eşin mal kaçırma girişimine karşı başvurulabilecek hukuki yollar, korunmak istenen hakkın niteliğine göre değişir.

Türk Medeni Kanunu’nun 169. maddesi, boşanma veya ayrılık davası açıldığında hâkime, dava devam ettiği sürece eşlerin mallarının yönetimi de dâhil olmak üzere gerekli geçici önlemleri re’sen alma yetkisi verir.

TMK’nin 199. maddesi ise ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan mali bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektiğinde, belirli malvarlığı değerleri üzerindeki tasarrufların diğer eşin rızasına bağlanmasına imkân tanır.

Bunlara ek olarak HMK’nin 389 ve devamı maddeleri kapsamında ihtiyati tedbir talep edilebilir. Eşin malvarlığını katılma alacağını azaltmak amacıyla devretmesi hâlinde ise TMK’nin 229. maddesi, mal rejiminin tasfiyesi sırasında belirli devirlerin edinilmiş mallara değer olarak eklenmesini öngörür.

Uygulamada şu ayrım önemlidir:

• Aile konutu şerhi: Aile konutu üzerindeki belirli hukuki işlemlere karşı koruma sağlar.

• Tasarruf yetkisinin sınırlandırılması: Belirli malvarlığı değerleri üzerindeki işlemlerin diğer eşin rızasına bağlanmasını sağlayabilir.

• İhtiyati tedbir: Somut uyuşmazlıkta hakkın elde edilmesini güçleştirecek veya imkânsızlaştıracak bir tehlikeye karşı geçici koruma sağlar.

• Mal rejiminin tasfiyesi: Katılma alacağının hesaplanmasını ve kanuni şartları taşıyan devirlerin tasfiyeye dâhil edilmesini sağlar.

Hangi yola başvurulacağı belirlenirken yalnızca eşin malvarlığını elden çıkarma ihtimali değil, korunmak istenen hakkın hukuki niteliği de dikkate alınmalıdır.

2. Aile Konutu Şerhi Nedir ve Boşanmada Mal Kaçırmayı Önler mi?

Aile konutu şerhi, eşlerin yaşamlarını sürdürdükleri aile konutunun diğer eşin açık rızası olmadan devredilmesine veya konut üzerindeki hakların sınırlandırılmasına karşı koruma sağlayan hukuki bir mekanizmadır.

TMK’nin 194. maddesine göre eşlerden biri, diğer eşin açık rızası bulunmadıkça aile konutunu devredemez, konut üzerindeki hakları sınırlayamaz veya aile konutuna ilişkin kira sözleşmesini feshedemez.

Aile konutunun tapuda yalnızca bir eş adına kayıtlı olması, diğer eşin bu korumadan yararlanmasına engel değildir. Malik olmayan eş, tapu kütüğüne aile konutu şerhi verilmesini isteyebilir. Ayrıca aile konutunun kişisel mal niteliğinde olması da tek başına aile konutu korumasını ortadan kaldırmaz.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 14.05.2024 tarihli, 2023/8588 Esas ve 2024/3387 Karar sayılı ilamında, eşlerin en son birlikte oturdukları konutun aile konutu niteliğinin, eşlerin ayrı yaşaması veya taşınmazın kişisel mal olması nedeniyle kendiliğinden ortadan kalkmayacağı yönündeki değerlendirme uygun bulunmuştur.

Aile konutu şerhi nasıl konulur?

Aile konutu şerhi için öncelikle taşınmazın gerçekten aile konutu olarak kullanıldığının ortaya konulması gerekir. Malik olmayan eş, ilgili tapu müdürlüğüne başvurarak şerh verilmesini talep edebilir. Uyuşmazlık bulunması veya talebin karşılanmaması hâlinde yargısal yollara başvurulması gündeme gelebilir.

Aile konutu niteliğinin belirlenmesinde şu hususlar önem taşıyabilir:

• Eşlerin birlikte yaşadığı konutun hangisi olduğu,

• Konutun fiilen hangi amaçla kullanıldığı,

• Tarafların yerleşim ve yaşam düzenleri,

• Taşınmazın aile yaşamındaki işlevi.

Aile konutu şerhinin önemli bir sınırı bulunmaktadır: Bu koruma, eşlerden birinin bütün malvarlığını kapsayan genel bir satış yasağı değildir. Eşin diğer taşınmazlarını veya araçlarını elden çıkarmasını önlemek için şartlarına uygun başka hukuki koruma yollarının değerlendirilmesi gerekir.

Ayrıca aile konutu şerhi, boşanma sonrasında doğabilecek katılma alacağının kendiliğinden güvence altına alındığı anlamına gelmez. Katılma alacağı bakımından mal rejiminin tasfiyesine ilişkin hükümlerin ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

3. Tapuda Aile Konutu Şerhi Yoksa Eşin Rızası Olmadan Yapılan Satış İptal Edilebilir mi?

Tapuda aile konutu şerhinin bulunmaması, taşınmazın aile konutu niteliğini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Dolayısıyla bir taşınmazın tapu kaydında şerh bulunmaması, malik eşin diğer eşin açık rızasını almadan her türlü tasarrufta bulunabileceği anlamına gelmez.

TMK’nin 194. maddesindeki koruma, kural olarak taşınmazın aile konutu niteliği taşımasına dayanır. Aile konutu üzerindeki hukuki işlemin diğer eşin açık rızası olmadan gerçekleştirilmesi hâlinde, somut olayın özelliklerine göre tapu iptali ve tescil veya ilgili ayni hakkın kaldırılması talep edilebilir.

Bununla birlikte taşınmazı devralan üçüncü kişinin durumu ve iyi niyeti de değerlendirilmelidir. Tapu siciline güven ilkesi kapsamında, üçüncü kişinin iktisabının korunup korunmayacağı somut olayın koşullarına bağlıdır.

Alıcının iyi niyeti nasıl değerlendirilir?

Alıcının taşınmazın aile konutu olduğunu bilip bilmediği veya gerekli özeni gösterseydi bunu bilebilecek durumda olup olmadığı, uyuşmazlığın sonucunu etkileyebilir.

Bu kapsamda şu hususlar önem taşıyabilir:

• Alıcı ile taşınmazı devreden eş arasında akrabalık, yakın arkadaşlık veya ticari ilişki bulunması,

• Satıştan sonra diğer eşin ve ailenin konutta yaşamaya devam etmesi,

• Devrin gerçek bir satış olup olmadığına ilişkin şüpheler,

• Satış bedeli ve ödeme sürecine ilişkin belgeler,

• Diğer eşin satışa açık rıza gösterip göstermediği.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 09.05.2024 tarihli, 2023/6579 Esas ve 2024/3343 Karar sayılı ilamında, alıcının taşınmazın aile konutu olduğunu bilmemesinin mümkün olmadığı koşullarda verilen tapu iptali ve tescil kararına ilişkin değerlendirme onanmıştır.

Buna karşılık, eşin satıştan haberdar olması ile satışa açık rıza göstermesi aynı şey değildir. Sadece satışın konuşulmuş olması veya eşin satış işlemini duyması, her durumda açık rızanın varlığını kanıtlamaz.

TMK’nin 194. maddesi açık rıza aramakla birlikte, bu rıza için özel bir geçerlilik şekli öngörmemektedir. Bu nedenle rızanın varlığı, somut olayda sunulan delillere göre değerlendirilebilir. Tanık beyanları, tarafların işlem sürecindeki davranışları ve diğer deliller bu değerlendirmede önem taşıyabilir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 31.01.2024 tarihli, 2023/159 Esas ve 2024/38 Karar sayılı kararında da aile konutu şerhinin açıklayıcı nitelikte olduğu, şerh bulunmasa dahi aile konutunun diğer eşin açık rızası olmadan devredilemeyeceği ve açık rızanın varlığının ispatına ilişkin ilkeler ele alınmıştır.

4. Boşanmada Eşin Malvarlığı Üzerindeki Tasarruf Yetkisi Sınırlandırılabilir mi?

Eşin mal kaçırmasını önlemek amacıyla başvurulabilecek yollardan biri, TMK’nin 199. maddesi kapsamında tasarruf yetkisinin sınırlandırılmasını talep etmektir.

Anılan hükme göre ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan mali bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektirdiği ölçüde hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine belirli malvarlığı değerleriyle ilgili tasarrufların ancak diğer eşin rızasıyla yapılmasına karar verebilir.

Hâkim, taşınmaz üzerindeki tasarruf yetkisini kaldırırsa durumun tapu kütüğüne şerh edilmesine de karar verir.

Ancak bu düzenlemeden yararlanmak için soyut bir endişenin ötesinde, somut olayın özellikleriyle desteklenen bir hukuki gerekçenin ortaya konulması önemlidir.

Tasarruf yetkisinin sınırlandırılması için hangi deliller önemlidir?

Yargıtay uygulamasında, eşin malvarlığını elden çıkarma yönünde somut girişimlerde bulunup bulunmadığı ve bu işlemlerin ailenin ekonomik varlığını tehlikeye sokup sokmadığı değerlendirilmektedir.

Örneğin eşin taşınmazını satış ilanına çıkarması, satış görüşmeleri yürütmesi veya aracını devretmek için işlem başlatması, somut olayın koşullarına göre talebi destekleyen olgular olabilir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 17.09.2024 tarihli, 2024/2305 Esas ve 2024/5901 Karar sayılı ilamında, satış yönünde somut girişimlerin bulunduğu taşınmazlar ile yalnızca soyut söylemlerin söz konusu olduğu konut yönünden yapılan değerlendirmeler birbirinden ayrılmıştır.

Benzer şekilde, Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 07.12.2023 tarihli, 2023/5268 Esas ve 2023/6066 Karar sayılı ilamında, araç ve taşınmazların satılmasına ilişkin somut girişimler ve ailenin ekonomik varlığının tehlikeye düşmesi çerçevesinde verilen karar onanmıştır.

Bu nedenle başvuru hazırlanırken yalnızca eşin mal kaçırabileceğinin ileri sürülmesiyle yetinilmemesi; mümkün olduğunca somut ve doğrulanabilir delillerin sunulması gerekir.

Satış ilanları, tapu kayıtları, araç kayıtları, satış görüşmelerine ilişkin yazışmalar ve diğer hukuka uygun deliller, olayın niteliğine göre değerlendirmeye alınabilir.

Ayrıca TMK’nin 199. maddesi kapsamında tasarruf yetkisinin sınırlandırılması ile aile konutu şerhi aynı hukuki kurum değildir. Aile konutu şerhi belirli bir konuta ilişkin koruma sağlarken, TMK’nin 199. maddesi şartları oluştuğunda başka malvarlığı değerleri bakımından da uygulanabilir.

5. Boşanma Davasında İhtiyati Tedbir Nasıl İstenir ve Cebri Satış Durdurulabilir mi?

İhtiyati tedbir, dava sonuçlanıncaya kadar mevcut hukuki durumun korunması ve hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşmasının veya imkânsız hâle gelmesinin önlenmesi amacıyla başvurulan geçici hukuki koruma yoludur.

HMK’nin 389. maddesine göre mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişiklik nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından veya tamamen imkânsızlaşacağından ya da gecikme sebebiyle bir sakınca veya ciddi zarar doğacağından endişe edilmesi hâlinde, uyuşmazlık konusu hakkında ihtiyati tedbir kararı verilebilir.

HMK’nin 390. maddesi uyarınca tedbir talep eden taraf, dayandığı sebebi ve talep ettiği tedbirin türünü açıkça belirtmeli ve davanın esası yönünden haklılığını yaklaşık olarak ispat etmelidir. Mahkeme, HMK’nin 391. maddesi çerçevesinde sakıncayı ortadan kaldıracak veya zararı engelleyecek uygun tedbirlere karar verebilir.

Boşanma ve mal rejimi uyuşmazlıklarında ihtiyati tedbir talebinin kapsamı, korunmak istenen hakkın niteliğine göre belirlenmelidir. Özellikle taşınmazın üçüncü kişilere devredilmesinin önlenmesi ile icra takibi kapsamında cebri icra yoluyla satışının durdurulması birbirinden farklıdır.

Tapuya ihtiyati tedbir konulması cebri satışı da engeller mi?

Her durumda hayır. Tapu kaydına yalnızca taşınmazın üçüncü kişilere rızaen devrini önlemeye yönelik bir tedbir konulması, icra takibi kapsamında gerçekleştirilecek cebri satışın da duracağı anlamına gelmez.

Bu nedenle taşınmaz üzerinde ipotek bulunması ve ipoteğin kaldırılması davası devam ederken icra yoluyla satış tehlikesinin ortaya çıkması hâlinde, talep edilen tedbirin kapsamının açıkça belirlenmesi önemlidir.

Somut olayın koşulları elveriyorsa, taşınmazın cebri icra ve ihale yoluyla satışının da önlenmesine yönelik açık bir ihtiyati tedbir talep edilmesi ve kararın ilgili icra müdürlüğüne bildirilmesi gündeme gelebilir. Bununla birlikte böyle bir tedbirin verilip verilemeyeceği, uyuşmazlığın niteliğine, hukuki dayanağına ve uygulanabilir usul hükümlerine göre değerlendirilir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 09.05.2024 tarihli, 2023/6579 Esas ve 2024/3343 Karar sayılı ilamında, aile konutunun rızasız devri uyuşmazlığında cebri icra yoluyla satışa engel olacak şekilde tedbir konulmasına ilişkin karar onanmıştır.

Buna karşılık, Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 03.04.2013 tarihli, 2013/5719 Esas ve 2013/9132 Karar sayılı ilamında, ipoteğin kaldırılması ve aile konutu şerhi uyuşmazlığı kapsamında icra takibinin durdurulmasına yönelik tedbir talebinin reddine ilişkin değerlendirme onanmıştır. Bu örnekler, tedbirin kapsamının ve hukuki dayanağının somut olay özelinde incelenmesi gerektiğini göstermektedir.

İhtiyati tedbir talebinde nelere dikkat edilmelidir?

Tedbir talebinin yalnızca genel ifadelerle ileri sürülmesi yerine, korunmak istenen hakkın ve ortaya çıkabilecek zararın somutlaştırılması önem taşır.

Bu kapsamda:

• Tedbirin hangi taşınmaz veya malvarlığı değeri hakkında istendiği açıkça belirtilmelidir.

• Malvarlığının elden çıkarılması tehlikesini gösteren olgular açıklanmalıdır.

• Talep edilen tedbirin kapsamı ve önlemek istediği işlem netleştirilmelidir.

• Talebin dayandığı hukuki nedenler ile yaklaşık ispatı destekleyen deliller sunulmalıdır.

• Cebri icra yoluyla satış tehlikesi bulunuyorsa ilgili icra takibi ve talep edilen korumanın kapsamı ayrıca değerlendirilmelidir.

İhtiyati tedbir, her uyuşmazlıkta otomatik olarak kabul edilen bir koruma değildir. Mahkeme, kanuni koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğini ve talep edilen önlemin somut olayda gerekli olup olmadığını inceler.

6. Boşanmada Mal Kaçırma Hâlinde Katılma Alacağı Nasıl Korunur ve Boşanma Kesinleşince Ne Olur?

Eşin malvarlığını elden çıkarması her zaman önceden alınan tedbirlerle engellenemeyebilir. Bu durumda, yapılan devirlerin mal rejiminin tasfiyesine etkisi ve diğer eşin katılma alacağının nasıl korunacağı önem kazanır.

TMK’nin 229. maddesi, belirli karşılıksız kazandırmaların ve katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirlerin edinilmiş mallara değer olarak eklenmesini düzenler.

Bu kapsamda iki temel işlem grubu bulunmaktadır:

1. Mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde, diğer eşin rızası olmaksızın ve olağan hediyeler dışında yapılan karşılıksız kazandırmalar.

2. Mal rejiminin devamı süresince diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirler.

Bu hüküm, eşin mal kaçırma amacıyla yaptığı her işlemin hiçbir koşul aranmaksızın tasfiyeye ekleneceği anlamına gelmez. İşlemin zamanı, karşılıksız olup olmadığı, diğer eşin rızası ve katılma alacağını azaltma kastı gibi kanuni koşulların somut olayda değerlendirilmesi gerekir.

TMK’nin 229. maddesinin son fıkrası uyarınca, bu tür kazandırma veya devirlere ilişkin uyuşmazlıklarda mahkeme kararı, davanın kendisine ihbar edilmiş olması koşuluyla, kazandırma veya devirden yararlanan üçüncü kişilere karşı da ileri sürülebilir.

Dolayısıyla eşin taşınmazını üçüncü kişiye devretmiş olması, yapılan işlemin mal rejiminin tasfiyesi bakımından hiçbir sonuç doğurmayacağı anlamına gelmez. Ancak üçüncü kişiye karşı ileri sürülebilecek taleplerin kapsamı ve koşulları ayrıca incelenmelidir.

Boşanma kesinleşince aile konutu şerhi ve ihtiyati tedbir ne olur?

Boşanma kararının kesinleşmesi, aile konutu koruması bakımından önemli bir hukuki sonuç doğurur. Evlilik birliğinin sona ermesiyle taşınmazın aile konutu niteliğine dayanan koruma da kural olarak sona erer. Bu nedenle aile konutu şerhinin kaldırılması ve bu korumaya dayanan geçici önlemlerin akıbeti ayrıca değerlendirilmelidir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin 11.03.2024 tarihli, 2023/2781 Esas ve 2024/1625 Karar sayılı ilamında, boşanma nedeniyle aile konutu niteliğini kaybeden taşınmazla ilgili ihtiyati tedbirin kaldırılmasına ilişkin karar onanmıştır.

Ancak bu durum, boşanma öncesinde yapılan her mal devrinin veya diğer eşin açık rızası alınmadan gerçekleştirilen her işlemin bütün hukuki sonuçlarının ortadan kalktığı şeklinde yorumlanmamalıdır.

Aile konutu korumasına dayanan talebin akıbeti ile mal rejiminin tasfiyesinden kaynaklanan katılma alacağı birbirinden farklı hukuki meselelerdir. Boşanma sonrasında da TMK’nin 229. maddesindeki koşulların gerçekleşmesi hâlinde, mal kaçırma amacıyla yapılan belirli devirlerin tasfiye hesabında dikkate alınması gündeme gelebilir.

Ayrıca bir devrin muvazaalı olduğu iddiasıyla açılacak tapu iptali ve tescil davası ile mal rejiminin tasfiyesine ilişkin talepler aynı hukuki temele dayanmak zorunda değildir. Davanın hukuki niteliği, talep sonucu ve uygulanacak hükümler görevli mahkemenin belirlenmesi bakımından önem taşır.

Nitekim Yargıtay 20. Hukuk Dairesinin 30.05.2016 tarihli, 2016/2607 Esas ve 2016/5902 Karar sayılı ilamında, uyuşmazlıkta mal rejimi ve katkı payı hükümlerinin tartışılacak olması nedeniyle aile mahkemesinin görevli olduğuna ilişkin değerlendirme yapılmıştır. Buna karşılık Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin 29.05.2018 tarihli, 2015/23350 Esas ve 2018/13316 Karar sayılı ilamında, muvazaa iddiasına dayalı tapu iptali ve tescil talebinin hukuki niteliği ve görev meselesi farklı biçimde ele alınmıştır.

Bu nedenle boşanma sonrasında hangi davanın açılacağı belirlenirken, talebin yalnızca eşin mal kaçırdığı iddiasına dayanması yeterli değildir. İşlemin muvazaalı olup olmadığı, katılma alacağının azaltılması amacı taşıyıp taşımadığı ve hangi hukuki sonucun talep edildiği ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Sonuç

Boşanma sürecinde eşlerden birinin taşınmazlarını, araçlarını veya diğer malvarlığı değerlerini devretmesi, diğer eşin ekonomik haklarının korunması bakımından ciddi riskler doğurabilir. Bu tür durumlarda zamanında hareket edilmesi, doğru hukuki koruma yolunun belirlenmesi ve mevcut delillerin korunması büyük önem taşır.

Türk hukukunda aile konutu şerhi, TMK’nin 199. maddesi kapsamında tasarruf yetkisinin sınırlandırılması, ihtiyati tedbir ve TMK’nin 229. maddesi kapsamında mal rejiminin tasfiyesinde eklenecek değerler, farklı amaçlara hizmet eden hukuki mekanizmalardır. Her birinin uygulanma koşulları ve sağlayabileceği koruma birbirinden farklıdır.

Özellikle aile konutunun rıza alınmadan devredilmesi, ipotek tesis edilmesi veya icra yoluyla satış tehlikesinin ortaya çıkması hâlinde, talep edilecek hukuki korumanın kapsamı dikkatle belirlenmelidir. Yalnızca tapuya genel bir tedbir konulmasının yeterli olup olmayacağı, somut uyuşmazlığın niteliğine göre incelenmelidir.

Diğer taraftan, mal kaçırma girişiminin önlenemediği durumlarda da hukuki imkânlar tamamen ortadan kalkmaz. Kanuni koşulların gerçekleşmesi hâlinde yapılan devirlerin mal rejiminin tasfiyesine etkisi incelenebilir ve katılma alacağına ilişkin talepler ileri sürülebilir.

Boşanma sürecinde malvarlığının elden çıkarıldığına ilişkin bir şüpheniz varsa, hukuki haklarınızı korumak için somut olayın özelliklerine uygun hukuki yolların gecikmeden değerlendirilmesi önemlidir. Tapu kayıtları, satış belgeleri, yazışmalar ve diğer delillerin incelenmesi, hangi hukuki mekanizmaya başvurulabileceğinin belirlenmesine yardımcı olur.