Boşanmada Maddi Tazminat
Boşanma davası yalnızca evlilik birliğinin sona erdirilmesinden ibaret değildir. Boşanmanın taraflar bakımından önemli mali sonuçları da bulunmaktadır. Bu sonuçlardan biri, şartları oluştuğu takdirde kusurlu eşten talep edilebilen maddi tazminattır.
Boşanmada maddi tazminatın temel hukuki dayanağı, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 174. maddesinin birinci fıkrasıdır. Buna göre mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma nedeniyle zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu eşten uygun bir maddi tazminat talep edebilir.
Ancak maddi tazminatın talep edilebilmesi için yalnızca boşanmış olmak yeterli değildir. Kusur durumu, boşanma nedeniyle ortaya çıkan ekonomik kayıp, evlilik birliği içerisinde elde edilmesi beklenen menfaatler ve tarafların somut durumları birlikte değerlendirilir.
1. Boşanmada Maddi Tazminat Nedir ve Hukuki Dayanağı Nedir?
Boşanma nedeniyle maddi tazminat, evlilik birliğinin sona ermesi sonucunda mevcut veya beklenen menfaatleri zedelenen kusursuz ya da daha az kusurlu eşin, kusurlu eşten talep edebileceği bir tazminat türüdür.
Bu tazminatın temel amacı, boşanma nedeniyle ekonomik açıdan zarara uğrayan tarafın, evlilik devam etseydi sahip olması muhtemel bazı ekonomik menfaatlerinin korunmasıdır.
TMK m. 174/1 şu temel şartı getirmektedir: Maddi tazminat isteyen eşin kusursuz veya karşı tarafa göre daha az kusurlu olması gerekir. Tazminat ise kusurlu eşten talep edilir.
Burada dikkat edilmesi gereken önemli nokta, maddi tazminatın mal paylaşımından farklı bir hukuki kurum olduğudur.
Örneğin evlilik sırasında edinilmiş bir taşınmazın veya aracın paylaşılması, kural olarak mal rejiminin tasfiyesi kapsamında değerlendirilir. TMK m. 179 uyarınca boşanma hâlinde mal rejiminin tasfiyesinde eşlerin tabi olduğu mal rejimine ilişkin hükümler uygulanır.
Dolayısıyla;
Maddi tazminat,
Manevi tazminat,
Yoksulluk nafakası,
İştirak nafakası,
Katılma alacağı,
Değer artış payı alacağı
birbirinden farklı hukuki kurumlar olup her birinin şartları ayrıca değerlendirilmelidir.
Maddi tazminatın varlık sebebi doğrudan doğruya boşanma nedeniyle mevcut veya beklenen menfaatlerin zedelenmesidir.
2. Maddi Tazminat Talep Edebilmek İçin Hangi Şartlar Gereklidir?
Maddi tazminat talebinin kabulü için birden fazla hukuki şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir.
Kusursuz veya Daha Az Kusurlu Olmak
TMK m. 174/1 açısından en önemli şartlardan biri, tazminat isteyen eşin kusursuz veya daha az kusurlu olmasıdır.
Örneğin eşlerden biri;
Zina,
Fiziksel veya psikolojik şiddet,
Hakaret,
Evlilik yükümlülüklerine aykırı davranış,
Güven sarsıcı davranışlar,
Terk,
Evlilik birliğinin temelinden sarsılmasına neden olan diğer kusurlu davranışlar
nedeniyle boşanmaya sebep olmuşsa ve diğer eş bu olaylarda kusursuz veya daha az kusurlu ise maddi tazminat talebinin şartları oluşabilir.
Buna karşılık tazminat isteyen eşin de boşanmaya sebep olan olaylarda eşit veya daha ağır kusurlu olması hâlinde TMK m. 174/1 kapsamında maddi tazminata hükmedilmesi mümkün değildir.
Bu nedenle boşanma davasında kusur tespiti, yalnızca boşanma kararının verilmesi bakımından değil, maddi ve manevi tazminat talepleri bakımından da büyük önem taşır.
Boşanma Nedeniyle Menfaatin Zedelenmesi
İkinci önemli şart, boşanma nedeniyle mevcut veya beklenen bir menfaatin zedelenmiş olmasıdır.
Buradaki “menfaat” kavramı, yalnızca kişinin doğrudan elinden çıkan para anlamına gelmez. Evliliğin devamı hâlinde elde edilmesi beklenen ekonomik veya hukuken korunabilir menfaatler de değerlendirmeye alınabilir.
Dolayısıyla mahkeme, somut olayın özelliklerine göre boşanma nedeniyle hangi ekonomik menfaatlerin zedelendiğini inceler.
Boşanma ile Zarar Arasında Nedensellik
Maddi tazminat talebi bakımından boşanma ile zedelenen menfaat arasında uygun illiyet bağı bulunmalıdır.
Başka bir ifadeyle, ileri sürülen ekonomik kaybın evlilik birliğinin sona ermesiyle bağlantılı olması gerekir.
Mahkeme, tarafların evlilik süresini, sosyal ve ekonomik durumlarını, evlilik içerisindeki yaşam standartlarını ve boşanmanın mali sonuçlarını birlikte değerlendirebilir.
3. Mevcut ve Beklenen Menfaat Ne Anlama Gelir?
TMK m. 174/1’de yer alan “mevcut veya beklenen menfaat” kavramı maddi tazminat bakımından oldukça önemlidir.
Mevcut menfaat, eşin evlilik devam ettiği sürece sahip olduğu veya yararlandığı ekonomik menfaatleri ifade eder.
Beklenen menfaat ise evlilik devam etmiş olsaydı gelecekte elde edilmesi muhtemel olan ve hukuken korunmaya değer menfaatleri ifade eder.
Örneğin eşlerin uzun yıllardır devam eden bir evlilik içerisinde ortak bir ekonomik düzen kurduğu ve eşlerden birinin diğerinin gelirinden düzenli olarak yararlandığı bir durumda, boşanmanın bu ekonomik düzen üzerinde oluşturduğu kayıp değerlendirmeye konu olabilir.
Ancak maddi tazminat, gelecekte elde edilmesi tamamen belirsiz veya varsayımsal gelirlerin tamamının karşılanmasını sağlayan bir ödeme değildir.
Mahkeme somut ve hukuken korunabilir menfaatleri dikkate alır.
Bu noktada maddi tazminat ile mal rejiminin tasfiyesi arasındaki ayrım da önemlidir. Evlilik sırasında edinilmiş malların paylaşımından doğan katılma alacağı, kural olarak maddi tazminat kapsamında değildir.
Nitekim Yargıtay’ın güncel iş bölümü düzenlemesinde mal rejimlerinden kaynaklanan davalar ile boşanma ve boşanmaya bağlı tazminat davaları ayrı hukuki alanlar içerisinde değerlendirilmektedir.
Bu nedenle boşanma davasında hangi talebin hangi hukuki sebebe dayandırılacağının doğru belirlenmesi gerekir.
4. Maddi Tazminat Miktarı Nasıl Belirlenir?
Türk Medeni Kanunu, maddi tazminat için sabit bir miktar veya hesaplama formülü öngörmemiştir. TMK m. 174/1, tazminatın “uygun” miktarda olmasını öngörmektedir.
Bu nedenle hâkim, her dosyada somut olayın özelliklerine göre değerlendirme yapar.
Maddi tazminat miktarı belirlenirken özellikle;
Tarafların kusur oranları,
Evliliğin süresi,
Tarafların yaşı,
Sosyal ve ekonomik durumları,
Gelir düzeyleri,
Evlilik içerisindeki yaşam standardı,
Boşanmanın tarafların ekonomik durumlarına etkisi,
Mevcut veya beklenen menfaatin niteliği,
Tarafların çalışma durumları,
Somut olayın özellikleri
dikkate alınabilir.
Burada önemli olan, maddi tazminatın bir cezalandırma aracı olmadığıdır. Tazminatın amacı, kusurlu eşin cezalandırılması değil, boşanma nedeniyle ekonomik menfaati zedelenen daha az kusurlu tarafın zararının uygun ölçüde giderilmesidir.
Bu nedenle “Eşim kusurlu, o hâlde istediğim miktarda tazminat alabilirim” şeklinde otomatik bir değerlendirme doğru değildir.
Talep edilen miktarın somut olayla ve zedelenen menfaatle bağlantılı olması gerekir.
5. Maddi Tazminat Ne Zaman ve Nasıl Talep Edilir?
Maddi tazminat, boşanma davası sırasında boşanmanın fer’î sonucu olarak talep edilebilir. Yargıtay’ın güncel iş bölümü düzenlemesinde de boşanma davaları ile buna bağlı maddi ve manevi tazminat taleplerinin aile hukuku kapsamında olduğu belirtilmektedir.
Davacı eş, boşanma dava dilekçesinde maddi tazminat talebinde bulunabileceği gibi, usul kuralları çerçevesinde yargılama sırasında da talebini ileri sürebilir. Ancak talebin harç, talep sonucu, usulî süreler ve iddia-savunmanın genişletilmesi yasağı bakımından doğru şekilde ileri sürülmesi önemlidir.
Maddi tazminat talep edilirken;
Tazminat talebinin açıkça belirtilmesi,
Talep edilen miktarın gösterilmesi,
Talebin hukuki dayanağının açıklanması,
Kusurlu davranışların ortaya konulması,
Zedelenen mevcut veya beklenen menfaatin açıklanması,
İddiaların hukuka uygun delillerle desteklenmesi
önem taşır.
Boşanma kararı kesinleştikten sonra da bazı durumlarda ayrı bir tazminat davası gündeme gelebilir. Ancak burada TMK m. 178 hükmü özellikle önemlidir. Kanuna göre evliliğin boşanma sebebiyle sona ermesinden doğan dava hakları, boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.
Bu nedenle boşanma kararının kesinleşmesinden sonra ayrıca maddi tazminat talep edilmesi düşünülüyorsa süre bakımından dikkatli olunmalıdır.
Ayrıca maddi tazminatın boşanma davasında açıkça talep edilmesi, yargılama stratejisi bakımından önem taşır. Uygulamada tazminat taleplerinin boşanma davasının diğer fer’î sonuçlarıyla birlikte değerlendirilmesi söz konusu olabilir.
6. Maddi Tazminat ile Manevi Tazminat ve Nafaka Arasındaki Farklar
Boşanma davasında maddi tazminat sıklıkla manevi tazminat ve nafaka ile karıştırılmaktadır. Oysa bu taleplerin hukuki nitelikleri birbirinden farklıdır.
Maddi tazminat: TMK m. 174/1 kapsamında, boşanma nedeniyle mevcut veya beklenen menfaatleri zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu eşin kusurlu eşten talep ettiği tazminattır.
Manevi tazminat: TMK m. 174/2 kapsamında, boşanmaya neden olan olaylar nedeniyle kişilik hakkı saldırıya uğrayan tarafın kusurlu eşten talep edebileceği tazminattır.
Yoksulluk nafakası: TMK m. 175 kapsamında boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek ve kusuru diğer taraftan daha ağır olmayan eşin, diğer eşten mali gücü oranında talep edebileceği nafakadır. Nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz.
Bu üç hukuki kurumun şartları farklıdır.
Örneğin bir eşin ekonomik menfaatleri boşanma nedeniyle zedelenmişse maddi tazminat gündeme gelebilir. Aynı eşin kişilik haklarına yönelik ağır bir saldırı da mevcutsa şartları oluştuğu takdirde manevi tazminat da talep edilebilir. Boşanma sonrasında yoksulluğa düşme koşulları varsa ayrıca yoksulluk nafakası da gündeme gelebilir.
Öte yandan TMK m. 176 uyarınca maddi tazminatın toptan veya şartlara göre irat biçiminde ödenmesine karar verilebilir. Aynı maddede, irat şeklindeki maddi tazminatın belirli koşullarda artırılmasına veya azaltılmasına ilişkin düzenlemeler de bulunmaktadır.
Bu düzenleme, maddi tazminatın yalnızca tek seferde ödenen bir miktar olmak zorunda olmadığını göstermektedir.
Sonuç
Boşanmada maddi tazminat, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 174/1. maddesi kapsamında düzenlenen ve boşanma nedeniyle mevcut veya beklenen menfaatleri zedelenen kusursuz ya da daha az kusurlu eşin, kusurlu eşten talep edebileceği önemli bir hukuki korumadır.
Maddi tazminat talebinin kabul edilebilmesi için yalnızca boşanmış olmak yeterli değildir. Öncelikle tarafların kusur durumunun belirlenmesi, tazminat isteyen eşin kusursuz veya daha az kusurlu olduğunun ortaya konulması ve boşanma nedeniyle mevcut veya beklenen bir menfaatin zedelendiğinin ispatlanması gerekir.
Tazminat miktarı belirlenirken tarafların sosyal ve ekonomik durumları, evlilik süresi, yaşam standardı, kusur durumu ve zedelenen menfaatin niteliği gibi somut olayın özellikleri dikkate alınır. Maddi tazminat, mal rejiminin tasfiyesinden doğan katılma alacağı veya değer artış payı alacağından da farklıdır.
Ayrıca maddi tazminat; manevi tazminat ve yoksulluk nafakasıyla aynı hukuki niteliğe sahip değildir. Her talebin kendi şartları ve hukuki dayanağı bulunmaktadır.
Son olarak, boşanma hükmünün kesinleşmesinden sonra ayrıca tazminat talebinde bulunulması söz konusu olduğunda TMK m. 178’de düzenlenen bir yıllık zamanaşımı süresinin dikkate alınması gerekir.
Bu nedenle boşanma davasında maddi tazminat talebinin, tarafların kusur durumu ve ekonomik menfaatleri dikkate alınarak somut olayın özelliklerine uygun, hukuken temellendirilmiş ve delillerle desteklenmiş şekilde ileri sürülmesi büyük önem taşımaktadır.